آکاایران: لطفا خودشیفته نباشیم!

مدیر و سازمان خودشیفته نمی خواهد تفاوتی که بین خود واقعی و خود ایده آل وجود دارد را ببیند. او حتی در خلوت خود نیز واقعیت را انکار می کند. بنابراین تنها بر دستاوردهای مطلوب خود تمرکز می کند...

به گزارش مشرق، همه ما ممکن است در مقاطعی از زندگی نسبت به خود اشتغال ذهنی داشته باشیم اما اگر فردی به طور فراگیر و غیر قابل انعطاف پذیری به آن مبتلا باشد دیگر عادی نیست و در روابط با دیگران به مشکل بر می خورد. روانشناسان از چنین شخصیتی با خودشیفتگی یاد می کنند.

خودشیفتگی انواع مختلفی دارد و برخی نظریه پردازان برای آن ها اسامی و دسته بندی های متفاوتی در نظر می گیرند. بنابراین می توان گفت با طیفی از ویژگی های خودشیفتگی مواجه هستیم که در برخی کمتر و در برخی بیشتر است. هر خودشیفته ای بیمار نیست و هر نشانه ی خودشیفتگی لزوما بیانگر اختلال شخصیت نیست. از آن جا که این مباحث مربوط به تخصص روانشناسی می شود از توضیح بیشتر می گذیریم و علاقمندان را به مطالعه مطالب تخصصی و علمیِ روانشناسی در این حوزه دعوت می کنیم. آن چه که در این مقال بدان می پردازیم معرفی برخی از نشانه های خودشیفتگی مدیران آموزشی و متولیان تعلیم و تربیت است.

خودشیفتگی مدیران

برخی تحقیقات صورت گرفته بر انواع والدین و سبک های تربیتی بیانگر احتمال تاثیر نامطلوب اختلال خودشیفتگی والدین بر تربیت فرزندان است. مدیران، مربیان و فعالین تربیتی و فرهنگی نیز همچون والدین در شکل گیری شخصیت کودکان و نوجوانان نقش به سزایی دارند. بعضا شاهد رفتارهایی هستیم که در زمره ی خودشیفتگی این قشر می گنجد. این افراد می توانند رگه هایی از انواع یا نشانه های خودشیفتگی را دارا باشند. با توجه به اهمیت نقش مدیر، مربی و معلم در تربیت نسل آینده و ساخت جامعه، همچنین اثرات نامطلوب خودشفیتگی مدیران بر کارکنان و عملکرد سازمان لازم است به این خصیصه در حوزه تعلیم و تربیت توجه بیشتری شود.

وستن و توباسیک(۱۹۹۷) ویژگی های شخصیتی مدیران و گروه های خودشیفته را در ۶ زمینه انکار، توجیه، استحقاق، خودبزرگ بینی، خودپرستی استنادی و اضطراب توصیف کرده اند.

 در این نوشتار سعی کردیم به اختصار به بررسی نشانه های خودشیفتگی در جامعه ی تربیتی بپردازیم. از آن جا که بررسی این موضوع بر جامعه انتخابی بدیع است، مستندات علمی کافی در این حوزه یافت نشد. بدین ترتیب باب نقد و تحلیل بیش از سایر مقاله های مشابه به آن باز است و از نقد و پیشنهادهای روانشناسان گرامی و همکاران محترم نسبت به این یادداشت استقبال می کنم. ان شاءالله طرح این موضوع کمکی به حل برخی از مسائل مرتبط در حوزه تربیت باشد.

برخی از ویژگی های شخصیتی فرد خودشیفته:

۱- انکار

مدیر و سازمان خودشیفته نمی خواهد تفاوتی که بین خود واقعی و خود ایده آل وجود دارد را ببیند. او حتی در خلوت خود نیز واقعیت را انکار می کند. بنابراین تنها بر دستاوردهای مطلوب خود تمرکز کرده و واقعیت را دستکاری می کند. در عین حال او هرگز از خود راضی نیست چون نمی تواند به منِ واقعی و مورد انتظار خویش دست یابد.

صفت بارزی که در برخی مراکز تربیتی مشاهده می شود عدم نمایش اطلاعات نامطلوب برای مسئولین ذی ربط و نهادهای هم سو و تنها پر رنگ کردن فعالیت های مطلوب است. برای مثال به هنگام بازرسی و ارائه گزارش تنها به ارائه موفقیت ها و دستاوردها بسنده شده و از ارائه اطلاعاتی چون وجود دانش آموز با ناهنجاری فرهنگی یا شخصیتی در سازمان یا شکست یک روش تربیتیِ انتخابی امتناع می شود. همین امر_ که می تواند ناشی از این صفت سازمانی باشد_ در تصمیم گیری های کلان فرهنگی به خوبی خود را نشان داده تا جایی که برخی تصمیم ها و فعالیت ها بر مبنای واقعیت دستکاری شده شکل می گیرد. بدیهی است این مساله به انحراف بیشتر راهبردها و برنامه ها با واقعیت های تربیتی جامعه دامن می زند.

۲- توجیه

افراد خودشیفته تلاش می کنند برای عقلانی کردن و توجیه رفتار یا تصمیم نامناسب خود دلیل بیابند. برای مثال همواره سیاست ها، تصمیم ها، برنامه ها و فعالیت های خود را منطقی جلوه می دهند. فعالین و مراکز تربیتی خودشیفته نیز به طبع همین گونه رفتار کرده، در برابر تغییر یا اصلاح خطای مدرسه، آموزشگاه، مرکز تربیتی یا روش انتخابی خود مقاومت کرده و بر رویه ی نادرست خویش پافشاری می کنند. آن ها غالبا در برابر دریافت ایده و تجارب دیگران گشودگی لازم را نداشته یا با نگاه استمثار نسبت به آن برخورد می کنند. ایده ی دیگران را از آن خود کرده و به راحتی توجیه می کنند که این ایده می تواند به ذهن هر کسی بیاید. این افراد در برابر نقدهای دریافتی نسبت به روش های تربیتی یا مدیریتی خود مقاومت کرده و هنگام مواجهه با ایده یا پیشنهاد از عباراتی این چنینی استفاده می کنند: 《قبلا از این فناوری آموزشی استفاده کردیم و چون ما نتیجه نگرفتیم پس فناوری منظور به طور کلی بی فایده است》.

یا《این ایده و روش ارائه مفهوم که شما می گویید برای ما قابل استفاده نیست》ولی این فقط در کلام است، آن ها پیشنهادهای خوب دیگران را به وقتش و زمانی که از یاد برود به کار می بندند تا متعلق به خود کنند.

۳- خودبزرگ بینی

مدیران و سازمان های خودشیفته در توانمندی و استعدادهای خود اغراق کرده و خود را منحصر به فرد می نامند. به نظر شما این خصیصه در فعالین آموزشی-تربیتی، مدارس و مراکز چگونه بروز خواهد کرد؟ چنین افرادی هر یک از فعالیت های گروهی یا فردی خود را بسیار بزرگ جلوه می دهند. خود را صاحب نظر در همه حوزه ها دانسته و نسبت به هر اتفاق و پدیده ای تحلیل و نظر دارند. به زعم این افراد آن ها مجازند و قادرند از اقتصاد تا سیاست، فرهنگ و رسانه، پزشکی، ورزش و هر حوزه ی دیگری نظر دهند. آن ها همچنین دیدی از بالا به پایین و منفی نگر به جامعه و حتی دیگر افراد هم سو دارند.

۴- خودپرستی اسنادی

مدیران، کارکنان و سازمان های خودشیفته خود را در شکست مقصر ندانسته و آن را به عوامل بیرونی نسبت می دهند. از سویی عوامل موفقیت را تنها به خود نسبت داده و دیگران را در آن سهیم نمی کنند.

این صفت در بین فعالین و مراکز تربیتی نیز دیده می شود. آن ها موفقیت متربیان در کنکور، المپیاد یا مسابقات مختلف شهری و کشوری را به خود اختصاص داده و نقش متربی را در آن کم رنگ می کنند. از سویی خود را در عدم موفقیت دانش آموزان مقصر ندانسته و غالبا از این جملات استفاده می کنند: 《کسب رتبه دو رقمی دانش آموز در کنکور به خاطر زحمات ما بود》،《این دوره دانش آموزان خوبی نداشتیم》، 《این مربی درس زمین شناسی بود که امسال عملکرد خوبی برای ما رقم نزد》، یا در عین حال که هیچ اقدامی برلی موفقیت در مسابقات انجام نداده اند هرگونه موفقیت کودک یا نوجوان را به نام مرکز خود می نویسند.

آن ها همچنین هنگام بروز یک پدیده در جامعه خود را جدای از کل جامعه دانسته و نه تنها هیچ مسئولیتی قبول نمی کنند بلکه تنها سایر مدیران و افراد جامعه را مسئول بروز هر اشتباهی می دانند.

۵- استحقاق

مدیران و سازمان خودشیفته خود را مستحق هر صفت شایسته ای دانسته و از اشتباه مبرّا می دانند. این افراد همیشه منتقد بوده و انتقادی را به خود نمی پذیرند. همواره به دنبال تحسین و تاییدند و نسبت به نقدهای وارد به خود یا بی توجهی و سکوت اختیار کرده یا منتقد را سرکوب می کنند. فعالین تربیتی و مراکز خودشیفته نیز در عین حال که نسبت به همه چیز و همه کس منتقد هستند نسبت به دریافت انتقاد بسیار حساس بوده و سریع جبهه می گیرند. آن ها حتی درصدد مقابله به مثل برآمده و منتقدین خود را با برچسب هایی متهم می کنند. واکنش برخی از آن ها غالبا با مظلوم نمایی است، آن ها نقد را مساوی با تخریب و حسادت می دانند و به منتقد خود برچسب های تهمت زننده، توهین کننده، بی فرهنگ، بی سواد، بی تجربه، غیر مومن و امثالهم می زنند.

جمع بندی:

افراد دارای اختلال خودشیفتگی همه جا و در همه نوع قشر مذهبی و غیر مذهبی وجود دارند. حضور این افراد در سمت معلم، مربی و مدیر می تواند اثرات نامطلوبی بر تربیت کودکان و نوجوانان بر جای بگذارد.

مدیر و معلم، مدرسه و مرکز آموزشی- تربیتی خودشیفته از روحیه همدلی کمتری برخوردار است درنتیجه توانایی درک هیجانات و عواطف کودکان و نوجوانان و پرورش آن ها را نخواهد داشت. فرهنگ انتقادپذیری، خلاقیت و ایده پردازی و کار تیمی در چنین کلاس ها و مدارسی رشد نخواهد کرد و حتی ممکن است ضد آن نیز نهادینه شود. شکل گیری ویژگی های ناپسندِ تملّق و چاپلوسی خطر دیگری است که مربیان و دانش آموزان مرتبط با این افراد و سازمان ها را تهدید می کند. ناتوانی در مدیریت هیجانات و شکل گیری هیجانات سرکوب شده، پرخشاگری، کاهش اعتماد به نفس یا در مواردی بروز اعتماد به نفس کاذب و همچنین شکل گیری فرهنگ خفقان، حسادت، تنفر، احساس توطئه چینی، منفی نگری، ترس؛ وابستگی و انفعال در کلاس، گروه و مدرسه از دیگر پیامدهای وجود خودشیفتگی در متولیان تعلیم و تربیت خواهد بود.

البته این به معنای حذف صد درصدی چنین افرادی از جامعه نیست. افراد خودشیفته اغلب بسیار باهوش، سخت کوش و در حیطه خود برجسته هستند، کما این که بسیاری از این شخصیت ها را می توانیم در میان دانشجویان و فارغ التحصیلان دانشگاه های مطرح، مدیران و حتی برخی مسئولین بیابیم...اما همان قدر که نیاز است به تربیت نسلی عاری از نشانه های خودشیفتگی همّت کرد، لازم است به نوع شغل و اختصاص پست سازمانی افراد کنونیِ دارای رگه های خودشفیتگی نیز دقت کرد.

منظور این نوشتار دعوت به تلاش برای شناخت بهتر خود و کارکنان، خودسازی و بهبود رفتار، رعایت اصل شایسته سالاری در انتخاب مدیر، معلم و مربی، توجه به فرهنگ شفافیت و انتقادپذیری، ترویج واقع بینی و مدیریت برخورد با این افراد است.

پی نوشت: «خودشیفته» با کسی که ارزش های واقعی خویش را می شناسد و به خود احترام می گذارد، تفاوت دارد. هر کس عزت نفس خود را دریابد و آن را گرامی بدارد «خودشیفته» نیست. بنیاد خودشیفتگی بر تخیلات پوچ است. درست مثل یک درجه دار ارتش که خیال کند تیمسار است و علاوه بر آن به زور بخواهد دیگران را نیز وا دارد تا این خیال باطل را بپذیرند! یا یک آموزشگاه که خیال کند تنها راه موفقیت در کنکور است و جامعه را با فشار تبلیغات مجبور کند این خیال را بپذیرند. یا معلم درسی چون شیمی که فکر کند تنها اوست که بهترین راه حل شیمی را می داند و نه تنها نسبت به پاسخ های خلاقانه دانش آموزان بی اعتناست بلکه جوّ کلاس را به این سمت می برد که هیچ کس جز او توانایی حل مسائل را ندارد و هیچ راهی جز تقلید از معلم جواب نخواهد داد.

 ۱-  قلی پور، آرین. خنیفر، حسین و سمیرا فاخر(۱۳۸۷) . اثرات خودشیفتگی مدیران بر آشفتگی سازمان ها. فرهنگ مدیریت. ص ۷۹- ۹۳

 ۲-  فیضی، طاهره. خیراندیش، مهدی. نجفی، سلیمه (۱۳۹۸) . خودشیفتگی مدیران: تحلیل اسنادی و آنتروپی شانون. مطالعات رفتار سازمانی. ص ۱۷۱-۱۸۸.

۳- زال پور، خدیجه. شهیدی، شهریار. زرانی،فریبا. مظاهری، محمدعلی. حیدری، محمود(۱۳۹۴) همدلی و نحوه تنظیم هیجان شناختی در انواع خودشیفتگی. پژوهشکده علوم بهداشتی جهاد دانشگاهی. ص ۲۳۹-۲۴۷

۴- http://ravanhami.com/۱۲۹۷۷-۲/

۵- http://medicine.kaums.ac.ir/Default.aspx?PageID=۴۵&NewsID=۹۰۱

* نفیسه السادات امامی / (کارشناس ارشد مدیریت آموزشی و معارف اسلامی)

.

منبع : mashreghnews.ir